วันที่ 23 ตุลาคมของทุกปี เป็นวันปิยมหาราช วันคล้ายวันสวรรคตของพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว พระมหากษัตริย์ผู้ทรงเป็นที่รักยิ่งของปวงชนชาวไทย ด้วยพระมหากรุณาธิคุณที่ทรงมีต่อประเทศชาติและพสกนิกรในทุกด้าน โดยเฉพาะพระราชกรณียกิจด้านการศึกษา ซึ่งเป็นรากฐานสำคัญของการพัฒนาคนและการปฏิรูปประเทศให้ก้าวสู่ความทันสมัย

ในรัชสมัยของพระองค์ การศึกษาได้เปลี่ยนผ่านจากการเรียนรู้ที่อาศัยวัด วัง และบ้านเป็นศูนย์กลาง สู่การจัดการศึกษาในรูปแบบโรงเรียนที่มีระบบแบบแผน พระองค์ทรงส่งเสริมให้ประชาชนมีโอกาสเรียนรู้มากขึ้น ทรงริเริ่มจัดตั้งโรงเรียนหลวงในพระบรมมหาราชวังเมื่อ พ.ศ. 2414 และต่อมาทรงขยายการศึกษาไปสู่ราษฎร โดยจัดตั้งโรงเรียนหลวงสำหรับประชาชนที่วัดมหรรณพารามเมื่อ พ.ศ. 2427 นับเป็นหมุดหมายสำคัญของการขยายโอกาสทางการศึกษาแก่คนไทย

“รากฐานการเรียนรู้วัยเยาว์ … พระราชทานโอกาสทางการศึกษา สร้างรากฐานคนไทย” การศึกษาของเด็กและเยาวชนเป็นจุดเริ่มต้นสำคัญของการพัฒนาคน พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงเล็งเห็นความสำคัญของการวางรากฐานความรู้ให้แก่คนรุ่นใหม่ จึงทรงส่งเสริมการจัดตั้งโรงเรียนหลวง เพื่อให้มีสถานที่เรียน การจัดการเรียนการสอน และการถ่ายทอดความรู้อย่างเป็นระบบ

การจัดตั้งโรงเรียนหลวงในพระบรมมหาราชวังเมื่อ พ.ศ. 2414 เป็นก้าวสำคัญของการจัดการศึกษาแบบใหม่ ก่อนที่พระองค์จะทรงขยายโอกาสให้ประชาชนทั่วไปเข้าถึงการศึกษา ผ่านการจัดตั้งโรงเรียนหลวงสำหรับราษฎรที่วัดมหรรณพารามใน พ.ศ. 2427 พระราชกรณียกิจนี้เป็นการวางรากฐานแนวคิดที่ว่า “ความรู้เป็นสิ่งสำคัญต่อการพัฒนาชีวิต และการศึกษาควรเป็นหนทางให้คนรุ่นใหม่ได้เรียนรู้ ฝึกฝนตนเอง และเติบโตเป็นกำลังของประเทศ”

“รากฐานการเรียนรู้ในวัยทำงาน … สร้างคนมีความรู้ พัฒนากำลังของแผ่นดิน” พระราชวิสัยทัศน์ด้านการศึกษาของรัชกาลที่ 5 มุ่งหวังให้ประชาชนอ่านออกเขียนได้ และยังสัมพันธ์กับการปฏิรูปประเทศและการพัฒนาบุคลากรให้มีความรู้ความสามารถรองรับภารกิจของบ้านเมืองที่เปลี่ยนแปลงไป

ในรัชสมัยของพระองค์ มีการพัฒนาการศึกษาหลากหลายด้าน ทั้งการจัดตั้งโรงเรียนฝึกหัดครูและสถานศึกษาเฉพาะทาง เพื่อผลิตบุคลากรที่มีความรู้และทักษะสำหรับการประกอบอาชีพและการรับราชการ ตลอดจนการส่งเสริมให้คนไทยได้เรียนรู้วิทยาการสมัยใหม่ ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของการปรับประเทศให้ก้าวทันความเปลี่ยนแปลงของโลก การพัฒนาการศึกษาในยุคดังกล่าวจึงเป็นรากฐานสำคัญของการสร้างกำลังคนที่มีคุณภาพ ช่วยให้ประเทศมีบุคลากรพร้อมปฏิบัติหน้าที่ในด้านต่าง ๆ และสามารถนำความรู้มาประยุกต์ใช้เพื่อประโยชน์ของส่วนรวม

“รากฐานการเรียนรู้ตลอดชีวิต … สืบสานพระราชปณิธาน สู่สังคมแห่งปัญญา” การขยายโอกาสทางการศึกษาจากโรงเรียนหลวงไปสู่ประชาชนในสมัยรัชกาลที่ 5 ถือเป็นจุดเปลี่ยนสำคัญที่ทำให้การศึกษามีระบบและช่องทางให้ประชาชนเข้าถึงความรู้ได้กว้างขวางยิ่งขึ้น พระองค์ทรงวางรากฐานการจัดการศึกษาอย่างเป็นระบบ มีการพัฒนาหน่วยงานที่รับผิดชอบด้านการศึกษา และขยายโรงเรียนไปยังพื้นที่ต่าง ๆ โดยอาศัยวัดเป็นศูนย์กลางการเรียนรู้ที่มีความผูกพันกับชุมชนมาแต่เดิม การดำเนินงานเหล่านี้เป็นส่วนสำคัญของการสร้างโครงสร้างการศึกษาของชาติ ซึ่งพัฒนาสืบเนื่องมาจนถึงปัจจุบัน

เมื่อมองจากอดีต … สู่ปัจจุบัน พระราชกรณียกิจดังกล่าวยังชวนให้ตระหนักถึงคุณค่าของการเปิดโอกาสให้คนทุกวัยได้เข้าถึงความรู้ ไม่ว่าจะเป็นเด็กและเยาวชนที่กำลังสร้างพื้นฐานชีวิต คนวัยทำงานที่ต้องพัฒนาทักษะให้เท่าทันโลก หรือผู้สูงวัยที่ต้องการเรียนรู้สิ่งใหม่และถ่ายทอดประสบการณ์แก่คนรุ่นหลัง การเรียนรู้ตลอดชีวิตจึงเป็นการต่อยอดคุณค่าของการศึกษาที่รัชกาลที่ 5 ทรงวางรากฐานไว้ ให้การศึกษาเป็นพลังในการพัฒนาคน และเป็นส่วนหนึ่งของการสร้างสังคมที่ประชาชนสามารถพัฒนาตนเองได้อย่างต่อเนื่อง

พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงมีพระราชกรณียกิจด้านการศึกษาที่เป็นหมุดหมายสำคัญในประวัติศาสตร์ไทย ตั้งแต่การจัดตั้งโรงเรียนหลวง การขยายโอกาสทางการศึกษาแก่ราษฎร ไปจนถึงการวางรากฐานการจัดการศึกษาอย่างเป็นระบบ เพื่อพัฒนาคนให้มีความรู้ความสามารถและเป็นกำลังสำคัญของประเทศ 23 ตุลาคม วันปิยมหาราช จึงเป็นวันแห่งการน้อมรำลึกในพระมหากรุณาธิคุณ และเป็นโอกาสให้คนไทยเห็นคุณค่าของการศึกษาที่พระองค์ทรงริเริ่มและวางรากฐานไว้ จากโรงเรียนหลวงในอดีต สู่การเรียนรู้ของคนไทยในทุกช่วงวัยวันนี้ พระราชกรณียกิจด้านการศึกษายังคงเป็นมรดกสำคัญที่ส่งต่อคุณค่าจากรุ่นสู่รุ่น

อานนท์ วิชานนท์ / สกู๊ป
ภารุจ พูลอำไภย์ / กราฟิก
แหล่งข้อมูลอ้างอิง

  1. กระทรวงศึกษาธิการ ประวัติความเป็นมาของการศึกษาไทยในสมัยรัชกาลที่ 5 สืบค้นจาก https://www.moe.go.th/
  2. สำนักงานเลขาธิการสภาการศึกษา การจัดการศึกษาในรัชกาลพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว สืบค้นจาก https://www.onec.go.th/th.php/page/view/Newsknowledge/74
  3. การศึกษาในสมัยรัชกาลที่ 5 สืบค้นจาก https://www.finearts.go.th/storage/contents/2021/01/file/zvszL2Xdnt4m1m5CRk0lJWQvkyEm74b2LP4oBypA.pdf
  4. ปฏิรูปการศึกษาในแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว สืบค้นจาก https://prt.parliament.go.th/items/1ef185a7-9bdc-4622-bace-a568a8c9664f/full
  5. พระราชกรณียกิจพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 5 สืบค้นจาก https://rbrpeo.moe.go.th/246-2/